Τον ρόλο που καταλαμβάνουν τα Θεοφάνεια στην ορθόδοξη παράδοση και τα έθιμα που είχαν επικρατήσει μέχρι πρόσφατα στην περιοχή της Ιεράπετρας την ημέρα της μεγάλης γιορτής καθώς επίσης το πώς καθιερώθηκε η γιορτή των Θεοφανείων στον κύκλο του δωδεκαήμερου των Χριστουγέννων, αναλύθηκε στην νέα εκπομπή του Planet 90,6 «Πολιτισμός – Παράδοση και Εκκλησία» από τον λαογράφο – δημοσιογράφο Λεωνίδα Κουδουμογιαννάκη και τον θεολόγο Δημήτρη Μιχελάρο.

Ο λαογράφος- δημοσιογράφος Λεωνίδας Κουδουμογιαννάκης αναφέρθηκε στα ήθη και έθιμα των Θεοφανείων στην περιοχή της Ιεράπετρας αναφέροντας:

Στην ορθόδοξη παράδοση τα Θεοφάνεια καταλαμβάνουν μια από τις σημαντικότερες θέσεις του εορτολογίου. Την ώρα που βαπτιζόταν ο Χριστός ακούστηκε η φωνή του Θεού: «ούτος εστίν ο Υιός μου ο αγαπητός». Και την ίδια ώρα, υπό μορφή περιστεράς εμφανίστηκε το Άγιο Πνεύμα. Η εμφάνιση της τριαδικής θεότητας αποτελεί βασικό στοιχείο της χριστιανικής λατρείας που εμπνέει και τροφοδοτεί την πίστη με ιδέες και παραδόσεις. Στην Κρήτη πιστεύουν πως τα μεσάνυχτα ακριβώς ανοίγουν οι ουρανοί και τα «δέντρα σκύβουν να προσκυνήσουν τη Χάρη του Θεού».

Κυρίαρχο χαρακτηριστικό της μεγάλης αυτής εορτής είναι η εμφάνιση της τριαδικής θεότητας, η επιφάνεια. Η εικόνα των ιερέων που γυρίζουν στους δρόμους με την αγιαστούρα τους και να περνούν απ’ όλα τα σπίτια των ενοριτών τους δεν ξενίζει κανέναν στην Ελλάδα. Ακόμη και στις μεγάλες πόλεις με τις χιλιάδες κατοίκους ο αγιασμός που γίνεται την παραμονή και την ημέρα των Φώτων αποτελεί συνηθισμένη λατρευτική εκδήλωση και τελείται υποχρεωτικά κάθε χρόνο.

Τοιχογραφία Αγίων Αποστόλων
Τοιχογραφία από τον Ιερό τοιχογραφημένο ναό Αγίων Αποστόλων στο Καβούσι Ιεράπετρας

Η Αγγελική Κουδουμογιαννάκη από το Καβούσι μας διηγείται όσα θυμάται από τα παιδικά της χρόνια και όσα η μάνα της, Μαρία Καψωριτάκη της διηγούταν:

«Την παραμονή τν Φώτων όλη την ημέρα νηστεύαμε για να πιούμε την επαύριο τον μεγάλο αγιασμό. Την ημέρα αυτή της νηστείας ψήναμε τα «παλικάρια». Βράζαμε σιτάρι και τα αναμειγνύαμε με καρπούς από ρόγδι σταφίδες, ζάχαρη και μυρωδικά. Δεν τα λέγαμε κόλλυβα. Την ημέρα αυτή ταΐζανε και τα ζώα με σπόρους. Βράζανε κριθάρι, σιτάρι, κουκιά, παπούλες. Ότι είχε ο κάθε ένας. Από αυτά δίνανε μια χούφτα σε κάθε ένα ζώο. Βγαίνανε στο δρόμο και τα σπέρνανε λέγοντας.

«Φάτε πουλιά αγριόπουλα, να συγχωρέστε και να ευχηθείτε στο ζευγά και στο ζευγολάτη».      

Την παραμονή των Φώτων ο παπάς έκανε τον μικρό αγιασμό. Από αυτό παίρνανε και ραντίζανε τα δέντρα του κήπου τους, τα σπαρτά και τα αμπέλια.

Την ημέρα των Φώτων ο παπάς κάνανε τον μεγάλο αγιασμό. Οι γεροντότεροι θυμούνται ότι τον μεγάλο αγιασμό τον πίνανε μέσα στην εκκλησία. Δεν έκανε να τον βγάλουνε έξω μόνο αν τον πήγαιναν σε κάποιο άρρωστο. Στο τέλος της λειτουργίας μαζευόταν όλοι στο κέντρο του χωριού στο Τριόδι. Εκεί υπήρχε το πηγάδι με τις δύο θρούμπες απ’ όπου παίρναμε νερό. Ο παπά Γιάννης έριχνε το σταυρό για να αγιάσει τα νερό. Μετά ό παπάς γύριζε όλο το χωριό από πόρτα σε πόρτα με την αγιαστούρα. Τον ακολουθούσαν τρία άτομα από το Εκκλησιαστικό Συμβούλιο οι οποίοι κρατούσαν λευκές φαντές σακούλες. Ο καθένας του έδινε ότι είχε ευχαρίστηση. Κριθάρι, σιτάρι ή κουκιά τα οποία βάζανε χωριστά σε κάθε σακούλα. Λεφτά δεν είχε ο κόσμος για να δώσει. Ήτανε χρέος μας να προσφέρομε κάτι στον παπά του χωριού γιατί το κράτος δεν τους βοηθούσε».

Στην Βαϊνιά, ο Γιάννης Νικ. Ζουγλάκης αναφέρει: «Την ημέρα των Φώτων ο παπάς μετά την λειτουργία πήγαινε σε όλα τα σπίτια του χωριού και φώτιζε. Μαζί του είχε ένα βοηθό, ο οποίος κρατούσε μια κανίστρα στην οποία μάζευε το λάδι, που πρόσφεραν οι χωριανοί για τον αγιασμό του σπιτιού τους. Είναι χαρακτηριστικό, ότι ενώ μερικοί άνθρωποι δεν είχαν λάδι να φάνε, εν τούτοις είχαν εξοικονομήσει μια μποτίλια λάδι για την περίπτωση αυτή. Ο παπάς και να ήθελε δεν επιτρεπόταν να αρνηθεί, γιατί το θρησκευτικό συναίσθημα του κόσμου επέβαλε την προσφορά αυτή».

Στο Μύρτος η αμοιβή του ιερέα ονομαζόταν «λαϊνιάτικο» και ήταν υποχρεωτική. Κάθε οικογένεια του έδινε ένα λαήνι λάδι, περίπου πέντε οκάδες”.

Ο θεολόγος κ. Δημήτρης Μιχελάρος ανέλυσε την γιορτή των Θεοφανείων στον κύκλο του δωδεκαήμερου των Χριστουγέννων και πως οι άγιοι Πατέρες της Εκκλησίας καθιέρωσαν να τελείται η ακολουθία του αγιασμού των υδάτων, που τελείται προεόρτια την παραμονή των Θεοφανείων και ανήμερα στην εορτή, ως ανάμνηση του βαπτίσματος του Χριστού στον Ιορδάνη από τον Ιωάννη τον Βαπτιστή, καθώς και του αγιασμού των υδάτων που έγινε τότε από τον Χριστό.

Ακολουθεί το ηχητικό του αφιερώματος στην γιορτή των Θεοφανείων.

ΚΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ